Z okazji Dnia Ojca warto przypomnieć, że współczesny tata może aktywnie uczestniczyć w opiece nad dzieckiem, korzystając z licznych uprawnień przewidzianych przez przepisy prawa pracy. Pracujący ojcowie w Polsce mają szeroki katalog uprawnień związanych z rodzicielstwem, obejmujący zarówno urlopy, jak i elastyczne formy organizacji pracy oraz szczególną ochronę zatrudnienia. Do najważniejszych należą: urlop ojcowski, urlop rodzicielski, urlop wychowawczy, a także możliwość skorzystania z urlopu macierzyńskiego w określonych sytuacjach, w tym jego uzupełniającej części (np. w przypadku hospitalizacji dziecka lub szczególnych okoliczności okołoporodowych).
Ojcowie mogą również korzystać z elastycznej organizacji pracy, w tym pracy zdalnej, indywidualnego rozkładu czasu pracy, ruchomego systemu czasu pracy czy obniżenia wymiaru etatu. Przysługuje im także zwolnienie od pracy na opiekę nad dzieckiem do 14 roku życia (2 dni lub 16 godzin) oraz zwolnienie z powodu siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych.
Okręgowy Inspektorat Pracy w Gdańsku przypomina najważniejsze uprawnienia przysługujące ojcom wychowującym dzieci.
Urlop macierzyński
Ojciec dziecka może przejąć część urlopu macierzyńskiego po wykorzystaniu przez matkę co najmniej 14 tygodni urlopu po porodzie. Ponieważ urlop macierzyński wynosi od 20 do 37 tygodni (w zależności od liczby dzieci urodzonych podczas jednego porodu), ojciec może wykorzystać od 6 do nawet 23 tygodni tego urlopu.
Urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego
Prawo do tego urlopu przysługuje pracownikowi, który:
- przyjął dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza (z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej),
- przyjął dziecko na wychowanie i wystąpił do sądu z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka.
Wymiar urlopu wynosi od 20 do 37 tygodni, w zależności od liczby dzieci przyjętych jednocześnie na wychowanie (urlop można wykorzystać do ukończenia przez dziecko odpowiednio 7, 10 lub 14 roku życia – w zależności od sytuacji prawnej dziecka. Jeżeli pełne wykorzystanie urlopu nie jest możliwe, pracownik zachowuje prawo do minimum 9 tygodni urlopu.).
Uzupełniający urlop macierzyński
Od 19 marca 2025 r. obowiązuje uzupełniający urlop macierzyński dla rodziców dzieci urodzonych przedwcześnie lub wymagających dłuższej hospitalizacji po narodzinach.
Z urlopu mogą skorzystać zarówno matka, jak i ojciec dziecka, pod warunkiem wykorzystania go bezpośrednio po zakończeniu urlopu macierzyńskiego. W przeciwnym razie prawo do niego wygasa.
Wymiar urlopu zależy od czasu pobytu dziecka w szpitalu oraz tygodnia ciąży, w którym nastąpił poród. Uprawnienie to przysługuje również rodzicom adopcyjnym i rodzinom zastępczym, jeśli hospitalizacja dziecka miała miejsce po przyjęciu go na wychowanie.
Urlop rodzicielski
Ojciec może korzystać z urlopu rodzicielskiego w wymiarze:
- do 41 tygodni – przy urodzeniu jednego dziecka,
- do 43 tygodni – przy porodzie mnogim.
W przypadku dzieci objętych ustawą „Za życiem” wymiar ten wzrasta odpowiednio do 65 i 67 tygodni.
Urlop rodzicielski przysługuje łącznie obojgu rodzicom, którzy mogą korzystać z niego jednocześnie. Każdy z rodziców posiada jednak wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu, których nie można przekazać drugiemu rodzicowi.
Od 26 kwietnia 2023 r. ojciec może skorzystać z urlopu rodzicielskiego niezależnie od tego, czy matka korzystała z urlopu macierzyńskiego. Urlop można wykorzystać jednorazowo lub maksymalnie w pięciu częściach do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko ukończy 6 lat.
Urlop ojcowski
Urlop ojcowski to jedno z najczęściej wykorzystywanych uprawnień przez ojców. Przysługuje on w wymiarze 2 tygodni i powinien zostać wykorzystany przed ukończeniem przez dziecko 12. miesiąca życia.
W przypadku adopcji dziecka urlop można wykorzystać w ciągu 12 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia o przysposobieniu, nie później jednak niż do ukończenia przez dziecko 14 lat.
Urlop można wykorzystać jednorazowo lub podzielić na dwie części, z których każda musi obejmować co najmniej tydzień.
Urlop wychowawczy i obniżenie wymiaru czasu pracy
Pracownik zatrudniony przez co najmniej 6 miesięcy może skorzystać z urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.
Podstawowy wymiar urlopu wynosi do 36 miesięcy i może być wykorzystany do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko ukończy 6 lat. W przypadku dziecka z niepełnosprawnością możliwe jest uzyskanie dodatkowych 36 miesięcy urlopu, maksymalnie do ukończenia przez dziecko 18 roku życia.
Każdy rodzic ma wyłączne prawo do jednego miesiąca urlopu wychowawczego, dlatego jeden rodzic może wykorzystać maksymalnie 35 miesięcy. Wyjątek stanowią osoby samotnie wychowujące dziecko.
Zamiast korzystać z urlopu wychowawczego, pracownik może złożyć wniosek o obniżenie wymiaru czasu pracy do poziomu nie niższego niż połowa etatu. Pracodawca jest zobowiązany taki wniosek uwzględnić.
Ochrona zatrudnienia
Pracownicy korzystający z uprawnień rodzicielskich podlegają szczególnej ochronie przed zwolnieniem. Ochrona rozpoczyna się już od momentu złożenia wniosku o urlop w terminie wynikającym z przepisów prawa pracyi trwa do zakończenia jego wykorzystywania.
W tym czasie pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę, z wyjątkiem szczególnych przypadków przewidzianych przez przepisy, takich jak ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych, upadłość lub likwidacja pracodawcy.
Po zakończeniu urlopu rodzicielskiego pracodawca ma obowiązek dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku lub – jeśli nie jest to możliwe – na stanowisku równorzędnym, z zachowaniem warunków nie mniej korzystnych od tych, które obowiązywałyby, gdyby pracownik nie korzystał z urlopu.
Zwolnienie na opiekę nad dzieckiem do 14 roku życia
Pracownik wychowujący co najmniej jedno dziecko do 14 roku życia ma prawo do:
- 2 dni zwolnienia od pracy lub
- 16 godzin zwolnienia w ciągu roku kalendarzowego,
z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.
W przypadku pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy liczba godzin zwolnienia jest ustalana proporcjonalnie do wymiaru etatu.
Jeżeli oboje rodzice są zatrudnieni, z tego uprawnienia może korzystać tylko jedno z nich.
Dodatkowe uprawnienia rodziców dzieci do 8 roku życia
Pracownika wychowującego dziecko do ukończenia 8 lat nie można bez jego zgody:
- zatrudniać w godzinach nadliczbowych,
- kierować do pracy w porze nocnej,
- stosować wobec niego przerywanego systemu czasu pracy,
- delegować poza stałe miejsce pracy.
Także w tym przypadku, gdy oboje rodzice pozostają w zatrudnieniu, z uprawnień może korzystać tylko jedno z nich.
Elastyczna organizacja pracy – prawa i możliwości
Elastyczna organizacja pracy to rozwiązanie, które pozwala lepiej pogodzić obowiązki zawodowe z życiem prywatnym. Dzięki niej pracownik może dostosować sposób wykonywania pracy do swoich indywidualnych potrzeb, zwłaszcza jeśli wychowuje dziecko. Oznacza ona możliwość zmiany formy lub czasu pracy, np. poprzez:
- pracę zdalną (z domu),
- ruchomy czas pracy (różne godziny rozpoczynania pracy),
- indywidualny rozkład czasu pracy,
- pracę w niepełnym wymiarze czasu (np. pół etatu).
To rozwiązanie daje większą swobodę w organizacji dnia i ułatwia łączenie pracy z obowiązkami rodzinnymi.
Z prawa do elastycznej organizacji pracy może skorzystać pracownik wychowujący dziecko do ukończenia przez nie 8 roku życia. Wniosek składa się w postaci papierowej lub elektronicznej w terminie nie krótszym niż 21 dni przed planowanym rozpoczęciem korzystania z elastycznej organizacji pracy.
Pracodawca rozpatruje wniosek, uwzględniając potrzeby pracownika, w tym termin oraz przyczynę konieczności korzystania z elastycznej organizacji pracy, a także potrzeby i możliwości pracodawcy, w tym konieczność zapewnienia normalnego toku pracy, organizację pracy oraz rodzaj pracy wykonywanej przez pracownika.
Pracodawca informuje pracownika w postaci papierowej lub elektronicznej o uwzględnieniu wniosku albo o przyczynie odmowy uwzględnienia wniosku, albo o innym możliwym terminie zastosowania elastycznej organizacji pracy niż wskazany we wniosku, w terminie 7 dni od dnia otrzymania wniosku. Pracownik korzystający z elastycznej organizacji pracy może w każdym czasie złożyć wniosek w postaci papierowej lub elektronicznej o powrót do poprzedniej organizacji pracy przed upływem terminu, wskazanym we wniosku, gdy uzasadnia to zmiana okoliczności będąca podstawą do korzystania przez pracownika z elastycznej organizacji pracy.
Pracodawca, po rozpatrzeniu wniosku, z uwzględnieniem potrzeb pracownika i możliwości pracodawcy, informuje pracownika o uwzględnieniu albo przyczynie odmowy uwzględnienia wniosku, albo o możliwym terminie powrotu do pracy, w terminie 7 dni od dnia otrzymania wniosku.
Podstawa prawna
Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 2025 r. poz. 277, ze zm.)
